Op 14 oktober 1863 werd de eerste spoorweg door Friesland, namelijk de spoorlijn Harlingen-Leeuwarden, feestelijk geopend. Het Hannemahuis, centrum voor Harlinger cultuur en historie besteedt aandacht aan het 150-jarig jubileum door middel van een grote tentoonstelling van 29 juni t/m 13 oktober 2013. Te zien zijn oude en nieuwe foto’s, uniformen, modelspoortreinen van alle typen die vanaf 1863 gereden hebben, dienstregelingen, enzovoorts.
De spoorlijn Harlingen – Leeuwarden was de tweede door de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (SS) in gebruik genomen spoorlijn. In 1866 werd de lijn verlengd naar Groningen. Dit was een deel van de door de Staat der Nederlanden aangelegde Lijn B, van Harlingen naar Nieuweschans (gereed in 1868).
Vrijwel alle ministers en de Commissaris des Konings waren bij de opening op 14 oktober 1863 aanwezig. De opening werd verricht door Johan Rudolph Thorbecke, minister van Binnenlandse Zaken. Een golvende mensenmassa op het Stationsplein in Leeuwarden was getuige van het vertrek van de trein naar Harlingen. Het stationsgebouw, de berg- en werkplaatsen waren keurig versierd met vlaggen, wimpels, trofeeën met de wapens van Nederland, Friesland en Leeuwarden, groen en bloemen.
De eerste rit van Leeuwarden naar Harlingen duurde iets meer dan een uur. De trein, getrokken door twee locomotieven, stopte onderweg aan de halte Dronrijp en het station Franeker om daar het gemeentebestuur en andere genodigden op te nemen. Vierhonderd genodigden, waaronder vrijwel alle ministers en de Commissaris des Konings, ervoeren voor het eerst het rijden over het spoor en waren bijzonder tevreden: de nette en fraai ingerichte rijtuigen gleden er zeer gemakkelijk en zacht over heen.
Bij aankomst in Harlingen maakte de versierde stad en de massa met vlaggen versierde schepen in de havens diepe indruk. Minister van Binnenlandse Zaken Thorbecke nam de haven in ogenschouw, naar aanleiding van de bij de regering ingekomen verzoekschriften tot verbetering van de haven met het oog op de spoorweg. De nieuwe spoorlijn was heel belangrijk voor de ontsluiting van de haven van Harlingen en de aansluiting op het Europese treinnetwerk. In 1871-1872 zou de Willemshaven in Harlingen tot stand komen.
NS Station Harlingen, 1903.
MENU
ter gelegenheid van de opening van de Spoorlijn Harlingen - Leeuwarden, 14 oktober 1863 gegeven door de Maatschappij tot exploitatie VAN STAATSSPOORWEGEN
Schildpad- en Sago Soep
Oesterpastijtjes
Zalm met Pieterseliesaus Aardappels
Runderhaas met Ragout
Andijvie en Kooltjes
Getruffeerde Kapoenen
Coteletten met Doperwten
Talingen met Olijven
Gefarceerde Morilles
Maijonaise van Kreeften
Patrijzen met gest[oofde] Abrikozen
Galantine
Paté de foie gras
Macedoine de fruits
Gemonteerde Gebakken
IJs
DESSERT
Het diner werd in Leeuwarden gehouden en werd aangeboden door de Maatschappij tot exploitatie van Staatsspoorwegen (120 couverts). Boven de tekst staat in goud het Rijkswapen 1815-1907 (geslachtswapen van Nassau, vermeerderd met kroon zwaard en pijlenbundel op een schild, gehouden door twee gekroonde staande leeuwen, aanziend, als schildhouders, op een lint met de wapenspreuk ‘Je Maintiendrai’). De tekst van de menukaart is met goudkleurige letters gedrukt op kobaltblauw fluweelpapier, geplakt op karton, hoogte 16.3 cm, breedte 10,4 cm. Collectie Museum het Hannemahuis, inventarisnummer 005313.
Bouwen aan het spoor
De aanleg van de spoorlijn Harlingen-Leeuwarden leverde extra werkgelegenheid op. Zo moesten in Franeker een stationsgebouw en in Dronrijp een haltegebouw gebouwd worden, evenals woningen ten dienste van de spoorweg van Harlingen naar Groningen, bergplaatsen voor locomotieven en rijtuigen, gebouwtjes voor privaten en magazijnen, wachthuisjes, los- en laadplaatsen. Aannemers uit alle delen van Nederland werden ingeschakeld, zo werd bijvoorbeeld in 1863 de onderbouw voor grote draaischijven en waterkranen op de stations Leeuwarden, Harlingen en Franeker en de halte Dronrijp aanbesteed aan W. Sonneveld te Schiedam voor f 141.200,-.
De stations van Harlingen en Leeuwarden zijn van een bepaalde bouwstijl, namelijk het type SS derde klasse van de Standaardstations van de Staatsspoorwegen. Van de vier nog aanwezige stations dit type bevinden zich er drie langs de lijn Harlingen – Nieuweschans. Dit betreft Harlingen (1863), Leeuwarden (1863) en Winschoten (1865).
Populaire lijn
Op 27 oktober 1863 werd de spoorlijn Harlingen – Leeuwarden voor het publiek geopend. Drie keer per dag kon men op en neer tussen Leeuwarden en Harlingen rijden en onderweg in Dronrijp en Franeker uitstappen. Er waren drie tarieven: zo kostte een 1e klasse retour Harlingen – Leeuwarden f 1,30; de 3e klasse retour kostte f 0,65. Bij de opening van de spoorlijn Harlingen – Leeuwarden werd ook het station Leeuwarden voor het eerst in gebruik genomen.
De lijn Harlingen – Leeuwarden was de eerste maanden ongekend populair, in november 1863 werden er maar liefst 16.283 reizigers geteld, per dag gemiddeld 543. Het vervoer van bagage bracht deze maand f 69.470 op. De maanden daarna zakte het aantal reizigers.
Ontploffing van “de oude 8”
Op 31 maart 1868 vond er in Harlingen een afschuwelijk ongeluk plaats. Om 7 uur ’s morgens zou de trein vertrekken, de passagiers zaten in de wagons, en de machinist, het sein van vertrek verwachtend, stond klaar om op de locomotief te springen, toen de machine met een donderende knal explodeerde. De machinist werd meters ver ter aarde geworpen en raakte door rondvliegend stukken en brokken op wonderbaarlijke wijze slechts lichtgewond. De stoker Leeman, van Leeuwarden, die op de machine stond, trof een rampzalig lot. Bij de explosie stortte zich eerst de vuurgloed over zijn tegen de tender gesmakt lichaam uit en vervolgens de kokende watermassa, zodat de ongelukkige op slag dood was. Zijn kledingstukken, hem van het lijf gerukt, werden tot op verre afstand gevonden. Hij liet vrouw en vijf kinderen na. De vrijgekomen stoom veroorzaakte een duisternis, waardoor de omstanders en passagiers enige tijd later pas de verwoesting konden zien die de explosie had teweeg gebracht. De ketel had de rails vermorzeld, de voorwielen waren door het bovenraam van een wagenloods gevlogen en hadden daar een deel van de muur meegenomen en een balk verbrijzeld. De machine zelf, die in Friesland de bijnaam “de oude 8” had gekregen, was letterlijk uitelkaar geslagen. Opmerkelijk was dat bij dit ongeval de beambten, omstanders, passagiers en wagons gespaard waren gebleven. Op de tentoonstelling zijn originele foto’s van de geëxplodeerde locomotief te zien.
Activiteiten:
Tijdens de duur van de tentoonstelling worden diverse activiteiten georganiseerd. Deze worden tzt op deze website gepubliceerd.
